Osobowość unikająca to zaburzenie, które nie tylko wpływa na relacje międzyludzkie. To nic innego jak trwały wzorzec funkcjonowania psychicznego, w którym dominuje silny lęk przed odrzuceniem i krytyką oraz narażaniem się na ocenę – co wiele osób pozbawia też radości z codziennego życia. To swego rodzaju „chowanie” się przed tym, co mają na nasz temat do powiedzenia inni.

Paradoksalnie, osoby z zaburzeniem osobowości unikającej bardzo potrzebują kontaktów towarzyskich – jednak unikają ich ze względu na strach przed kompromitacją. Czym objawia się zaburzenie osobowości unikającej i jak wpływa na codzienne funkcjonowanie?

Czym jest zaburzenie osobowości unikającej?

Zaburzenie osobowości unikającej – z języka angielskiego „Avoudant Personality Disorder” (APD) – należy do grupy zaburzeń osobowości z klastra C, czyli tak zwanego „lękowo-unikającego”. Jak podają badania nad nim prowadzone – zaburzenie to jest silnie powiązane z zaburzeniami lęku społecznego (SAD).

Zaburzenie osobowości unikającej jest bardziej utrwaloną formą trudności społecznych. Choć zaburzenia te nie są identyczne – pozostają na tym samym spectrum lęku społecznego.

Czym objawia się zaburzenie osobowości unikającej?

Zaburzenie osobowości unikającej objawia się przede wszystkim bardzo niskim poczuciem własnej wartości. To stan, w którym osoba czuje się gorsza od innych oraz nieustannie spodziewa się krytyki z ich strony. Nawet wtedy, gdy nikt nie wysyła jej tego rodzaju sygnałów, obawia się odrzucenia – co oznacza, że błędnie interpretuje neutralne zachowanie jako negatywne.

Zaburzenie osobowości unikającej to także, jak sama nazwa wskazuje, unikanie zawierania nowych znajomości – mimo czucia takiej potrzeby. To także trudność w utrzymywaniu relacji, dystansowanie się, izolowanie w nowych grupach.

Osoby z tym zaburzeniem nie chcą mówić o sobie – ujawniać swoje emocje czy opinie – ponieważ sądzą, że spotka się to z niechcianymi przez nie reakcjami innych osób. To właśnie dlatego usilnie unikają nie tylko spotkań towarzyskich, ale również pracy w grupach. Osoby te intensywnie przeżywają nawet łagodną krytykę, analizują rozmowy i sytuacje, a czasem nawet unikają działania, podjęcia decyzji – gdy istnieje ryzyko błędu.

Wewnętrzny konflikt – cecha charakterystyczna zaburzenia osobowości unikającej

Jedną z najważniejszych cech – pozwalających na rozpoznanie zaburzenia osobowości unikającej – pozostaje wewnętrzny konflikt. To balansowanie na cienkiej granicy między lękiem przed oceną, a ogromną potrzebą bliskości.

Osoba z tym zaburzeniem jednocześnie odczuwa obie te kwestie – po czym, nie podejmując żadnego kontaktu, doświadcza samotności. W tej sytuacji utrudnione jest zarówno życie prywatne, jak i zawodowe – ponieważ może dojść nawet do unikania awansów (które wiążą się zwykle z większą ekspozycją), trudności w prezentacjach lub rozmowach formalnych czy wybierania „bezpiecznych”, a przy tym niesatysfakcjonujących ról.

Zaburzenie osobowości lękowej nie jest zwyczajną nieśmiałością czy fobią społeczną – wzorzec jest trwały i szeroki, wpływający na całą osobowość oraz styl życia. To właśnie dlatego codzienność osób z tego rodzaju zaburzeniem bywa pełna wyzwań osobistych i tych na ścieżce kariery.

Jak pomóc osobie z zaburzeniem osobowości unikającej?

Przede wszystkim, warto zacząć od pracy terapeutycznej. To stopniowe, małe kroki – związane z ekspozycją na różnego rodzaju sytuacje relacyjne – które, aby przyniosły właściwy efekt, powinny być cyklicznie powtarzane. Ważnym elementem pracy nad zaburzeniem osobowości unikającej jest pozostawanie w sytuacji mimo strachu – świadome i dobrowolne narażanie się na nią, a następnie próby zaakceptowania tego, co ma miejsce. Dla przykładu – pierwszego dnia pracy możemy spróbować przywitać się z sąsiadem, a po tygodniu odbyć z nim krótką rozmowę.

Istotne jest też odkrycie przyczyny, źródła takiego zachowania. Czasem stoją za tym destrukcyjne myśli np. „nie jestem wystarczający”. Sprawdzanie dowodów („czy aby na pewno zostałem przez nią odrzucony?”), może być początkiem zmiany. Im więcej razy osoba z zaburzeniem osobowości unikającej spróbuje znaleźć alternatywne wyjaśnienia – tym szybciej przekona się o tym, że świat nie jest przeciwko niej. Pamiętajmy, że w terapii – niezależnie od rodzaju zaburzenia – nie chodzi o to, aby przestać się bać, ale o to, aby działać mimo strachu i niepewności.

Zaburzenie osobowości unikającej – co warto wiedzieć?

Zaburzenie osobowości unikającej – choć skutecznie może obniżyć jakość życia – nie jest sytuacją bez wyjścia. To silny, przewlekły, obejmujący większość sytuacji społecznych lęk – a nie zwyczajna nieśmiałość, z którą bywa mylony. Osoby z tego rodzaju zaburzeniem niejednokrotnie ograniczają swoje życie – rezygnując z wchodzenia w relacje czy nowe wyzwania zawodowe.

To nie tylko dyskomfort – to realne unikanie, które zaczyna decydować o nas samych. Pracując nad zwiększeniem świadomości swoich zachowań oraz otwierając się na ludzi – zmieniamy utrwalony sposób patrzenia na samego siebie. Ponieważ zaburzenie osobowości unikającej często występuje wraz z innymi zaburzeniami lękowymi – dobrze jest pracować wielokierunkowo, dając sobie czas na upragnioną zmianę.

Davis, R. Millon, T. (2005). Zaburzenia osobowości we współczesnym świecie. Instytut Psychologii Zdrowia. Polskie Towarzystwo psychologiczne. Warszawa.

https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC5848673