Osobowość narcystyczna budzi wiele pytań i kontrowersji. Czy aby na pewno należy postrzegać go wyłącznie jako trudność – czy też może sprzyjać rozwojowi? W praktyce zjawisko to ma dwa różne oblicza.

Zdrowy narcyzm wiąże się z adekwatnym poczuciem własnej wartości – pozwalającym wierzyć w siebie, wyznaczać granice i podejmować nowe wyzwania. Istnieje jednak również narcyzm patologiczny, w którym silna potrzeba podziwu, ograniczona empatia oraz niestabilna samoocena zaczynają negatywnie wpływać na relacje z innymi i codzienne funkcjonowanie. Różnica między obiema formami bywa niejednoznaczna, dlatego tak ważne jest zrozumienie istoty narcyzmu, aby odróżnić zdrową pewność siebie od wzorca, który może mieć destrukcyjne konsekwencje. Czym zdrowy narcyzm różni się od patologicznego?

Czym jest zdrowy narcyzm?

Zdrowy narcyzm to nic innego jak stabilne poczucie własnej wartości – bez konieczności umniejszania innym. Osoba z tego rodzaju podejściem docenia siebie, jednocześnie szanując innych. To, co odróżnia zdrowy narcyzm od patologicznego to między innymi umiejętność przyjmowania informacji zwrotnej. Taka osoba nie tylko nie potrzebuje stałego podziwu, aby czuć się wartościowa, ale także potrafi docenić sukcesy innych. Jak zachowuje się ktoś o kim można powiedzieć „zdrowy narcyz”?

Przede wszystkim nie krępuje się przyjmując pochwały – nie umniejsza sobie, dziękuje za komplementy, uznaje własny wysiłek i kompetencje. „Zdrowy narcyz” umie też bronić własnych granic – nie zgadza się na rzeczy, których nie chce, jasno komunikując to, na co ma ochotę, a na co nie. Zdrowy narcyzm to również radzenie sobie z krytyką oraz podejmowanie ambitnych wyzwań. Tego rodzaju osoba – zamiast reagować defensywnie albo czuć się całkowicie bezwartościowa, gdy ktoś zwraca jej uwagę, analizuje sugestie oraz stara się wyciągnąć wnioski (wszystko po to, aby móc doprowadzić do poprawy na danej płaszczyźnie). To poczucie, że jest się wartościowym – jednak nie musi się być lepszym od innych.

Co oznacza „narcyzm patologiczny”?

Osoby narcystyczne patologicznie niejednokrotnie posiadają tak dużą potrzebę podziwu przy jednoczesnej kruchej samoocenie i braku empatii, że codzienność z nimi może stać się naprawdę przytłaczająca. To właśnie dlatego osoby zaburzone narcystycznie mogą mieć trudności z utrzymaniem relacji. Jak zachowuje się narcyz w tym znaczeniu? Przede wszystkim posiada dużą potrzebę bycia podziwianym – jest przekonany o własnej wyjątkowości, jednak jego poczucie wartości nie jest stabilne (jak w przypadku zdrowego narcyza), a bardzo chwiejne.

Jego pozytywny obraz siebie musi być nieustannie potwierdzany przez otoczenie – co sprawia, że taka osoba może mieć trudności w budowaniu równych, pełnych empatii relacji. Poszukuje pochwał – do tego stopnia, że brak uznania może wywoływać w niej frustrację, a nawet poczucie upokorzenia. To osoba o ograniczonej empatii, potrafiąca traktować innych instrumentalnie – jako sposób na podwyższenie własnej samooceny. Narcyz patologiczny może uważać, że zasługuje na wyjątkowe traktowanie, a obowiązujące innych zasady nie są dla niego. Nawet drobne uwagi może odebrać jako atak – reagując na nie agresją lub wycofaniem.

Czy osobowość narcystyczna może być „dobra”?

Jeśli chodzi o narcyzm – psychologowie i psychoterapeuci pozostają zgodni: jeden z nich może przynieść wiele dobrego, drugi bywa raczej niszczący. Osoby „zdrowe narcystycznie” – dzięki świadomości tego kim są, jakie wartości niosą i na co zasługują – niejednokrotnie zdobywają kolejne cele życiowe (prywatne i zawodowe), co czyni ich codzienność mocno satysfakcjonującą. To osoby zdeterminowane, zmotywowane, lubiące działać – które nie potrzebują umniejszać innym, by wiedzieć ile znaczą.

Czy osobowość narcystyczna może być więc „korzystna”? Tak – jednak jest cienka granica. Kiedy zauważymy, że potrzeba doceniania i uznania zaczyna przysłaniać wszystko inne. Wówczas skupienie się na sobie może spowodować utratę bliskich osób. To ważne, aby na bieżąco monitorować swoje lub kogoś bliskiego zachowania i przekonania – wszystko po to, aby móc zareagować na nie we właściwym czasie.

Davis, R. Millon, T. (2005). Zaburzenia osobowości we współczesnym świecie. Instytut Psychologii Zdrowia. Polskie Towarzystwo psychologiczne. Warszawa.