Przez długi czas panowało przekonanie, że osobowości „nie da się leczyć farmakologicznie” – ponieważ struktura charakteru nie jest chorobą, którą można „wymazać” pigułką. Dzisiejsza medycyna patrzy jednak na ten problem znacznie bardziej pragmatycznie.

Choć leki nie zmienią trudnych rysów charakteru, stanowią skuteczne narzędzie w walce z kryzysami, lękiem i impulsywnością. To właśnie one pomagają pacjentowi odzyskać wewnętrzną równowagę w najtrudniejszych momentach życiowych – stając się stabilnym pomostem do podjęcia głębszej pracy psychoterapeutycznej. Warto jednak pamiętać, że pełny sukces terapeutyczny wymaga cierpliwości oraz ścisłej współpracy ze specjalistą. Co warto wiedzieć o farmakoterapii w kontekście zaburzeń osobowości?

Jaki jest cel farmakoterapii w leczeniu zaburzeń osobowości?

Głównym celem stosowania leków u pacjentów z zaburzeniami osobowości nie jest zmiana ich tożsamości, ale leczenie tak zwanych „objawów osiowych” oraz współistniejących zaburzeń. Najczęściej farmakoterapię w leczeniu zaburzeń osobowości stosuje się, aby:

• Zredukować chwiejność emocjonalną – zmniejszyć intensywność gwałtownych skoków nastroju.

• Kontrolować impulsywność – ograniczyć zachowania ryzykowne, agresywne czy autodestrukcyjne.

• Łagodzić cierpienie psychiczne – wspierać w walce z przewlekłym lękiem, depresją, poczuciem pustki.

• Stabilizować pacjenta – na tyle, by był w stanie efektywnie uczestniczyć w procesie terapeutycznym.

Nie ulega wątpliwości, że farmakoterapia staje się skutecznym narzędziem wspierającym pacjenta w codziennym funkcjonowaniu i radzeniu sobie z kryzysami – stanowiąc fundament udanego leczenia, który umożliwia skuteczniejsze prowadzenie długoterminowej psychoterapii.

Farmakoterapia a zaburzenia osobowości – w jaki sposób jest dobierana?

Farmakoterapię dobiera się ściśle pod kątem dominujących objawów pacjenta, a nie samej „etykietki” diagnozy. Co warto wiedzieć o doborze leków pod konkretne zaburzenie osobowości?

Zaburzenie osobowości z pogranicza (Borderline – BPD)

Zaburzenie osobowości z pogranicza to najlepiej zbadany obszar pod kątem farmakoterapii. W leczeniu BPD stosuje się przede wszystkim leki stabilizujące nastrój, które pomagają okiełznać gwałtowne wybuchy gniewu (na przykład walproiniany, sole litu), leki przeciwpsychotyczne II generacji (na przykład olanzepinę), które wyciszają lęk o charakterze paranoidalnym oraz antydepresantny – przydatne głównie wtedy, gdy z BPD współistnieją silne zaburzenia lękowe lub kliniczna depresja.

Zaburzenie osobowości unikającej i zależnej

W tego rodzaju typach osobowości dominuje paraliżujący lęk, nieśmiałość i unikanie relacji. Istotną rolę odgrywają tu inhibitory zwrotnego wychwytu serotoniny (SSRI) oraz SNRI, które wspierają zmniejszanie ogólnego poziomu lęku społecznego oraz ułatwiają podejmowanie interakcji z otoczeniem.

Zaburzenie osobowości paranoidalnej i schizotypowej

W stanach, gdzie pojawiają się idee ksobne czy podejrzliwość, skuteczność wykazują niskie dawki atypowych leków przeciwpsychotycznych. To właśnie one redukują natężenie myśli o charakterze prześladowczym oraz poprawiają funkcjonowanie społeczne.

Ryzyka farmakoterapii w leczeniu zaburzeń osobowości – co warto wiedzieć?

Leczenie farmakologiczne osób z zaburzeniami osobowości niesie ze sobą specyficzne ryzyka, o których powinien pamiętać zarówno lekarz, jak i pacjent. Do najważniejszych ryzyk należą:

• Skłonność do nadużywania leków – pacjenci z impulsywnością mogą próbować regulować emocje poprzez zwiększanie dawek lub stosować leki (na przykład benzodiazepiny) w celach samobójczych.

• Tak zwany „efekt magicznej pigułki” – przekonanie pacjenta, że sam lek rozwiąże jego trudne relacje z ludźmi i życiowe problemy.

• Brak długoterminowej zmiany strukturalnej – choć leki gaszą pożar (objaw), nie uczą pacjenta nowych mechanizmów radzenia sobie ze stresem.

Farmakoterapia przy zaburzeniach osobowości – czy warto?

Nie ulega wątpliwości, że leki w zaburzeniach osobowości są jak koło ratunkowe – nie popłyną za pacjenta, ale utrzymają go na powierzchni. Najlepsze rezultaty przynosi mądra synergia – odpowiednio dobrane leczenie farmakologiczne pod okiem psychiatry oraz wielomiesięczna, cierpliwa praca z psychoterapeutą.

Tylko takie połączenie daje realną szansę na poprawę jakości życia i budowanie stabilnych relacji ze światem – dzięki czemu pacjent zyskuje stabilną bazę do dalszej pracy nad sobą. I choć świadome podejście do procesu leczenia otwiera drogę do trwałej zmiany – ostatecznie jednak to codzienne zaangażowanie i determinacja decydują o sukcesie terapii.

literatura:

Justyna Holka-Pokorska, „Leczenie farmakologiczne zaburzeń osobowości – przegląd współczesnych badań oraz zaleceń ekspertów”, Farmakoterapia w Psychiatrii i Neurologii, 2010, 3-4, 149–164.